Kim Yazıyor
Kim Yazıyor?

Kim Yazıyor?

Admin yazar hakkında ufak bir açıklama bu alana geliyor...

Tüm yazılarını gör

Yazardan Yazılar

Ayşe ÖVÜR-Botter Apartmanı
Ayşe ÖVÜR-Botter Apartmanı

Ayşe Övür'ün çok yönlü romanı Remzi Kitapevi etiketiyle...

Ahmet Muhip Dıranas’ın Şiirlerinde Esinlenme Sorunu-Bir Önder ÇOLAKOĞLU Dosyası
Ahmet Muhip Dıranas’ın Şiirlerinde Esinlenme Sorunu-Bir Önder ÇOLAKOĞLU Dosyası

Baudelaire için Fransızca öğrendim diyecek kadar ona hayranlığı vardır Dıranas’ın...

Ahmet Muhip Dıranas’ın Şiirlerinde Esinlenme Sorunu-Bir Önder ÇOLAKOĞLU Dosyası

Ahmet Muhip Dıranas’ın Şiirlerinde Esinlenme Sorunu-Bir Önder ÇOLAKOĞLU Dosyası

Cumhuriyet dönemi Türk şiirinin önde gelen isimlerindendir  Ahmet Muhip Dıranas(AMD). “Kar, Fahriye Abla, Ağıt, Selam, Ağrı, Olvido” gibi bilinen  şiirleri,   şiire emek veren insanların  belleğine kazınmış ve çok kere  her açıdan değerlendirmesi  yapılmıştır.

AMD, şiirlerinde sade  dil kullanır ve şiirlerinin ana teması “aşk”tır. Vezin ve kafiyeye önem veren, on iki ve on üç gibi az kullanılan hece kalıplarını tercih ederek, hece ölçüsündeki durakları atmıştır. AMD,  sağlam dil yapısıyla, arkadaşı Cahit Sıtkı Tarancı gibi sese ve ahenge önem vererek şiirler yazmıştır. Bütün şiirlerini hece ölçüsüyle yazmasına rağmen,  hecenin alışılmış uygulamalarının dışına çıkıp, biçimde farklılık yaratarak, aynı şiirde farklı hece kalıplarını kullanmıştır.

Hocası Ahmet H. Tanpınar, gibi az şiir yazmış, şiirlerini şiire başladıktan nerdeyse elli yıl sonra (1974) kitaplaştırmıştır ve tek şiir kitabı vardır.Behçet Necatigil, “Yedi Meşaleciler’i 1940 Kuşağı’na bağlayan şairlerimiz içinde, Cahit Sıtkı Tarancı ile birlikte şiirde sese, şekil mükemmelliğine önem verişi, Baudelaire sembolizminden hareket edip Türkçe’de yeni bir şiir dili ve yapısı yaratmaya çalışması ile, şiirimizde kendine sağlam bir yer ayırdı,” değerlendirmesini yapar AMD için.

Baudelaire için Fransızca öğrendim diyecek kadar ona hayranlığı vardır Dıranas’ın... “Bir tek şiirim içinde biraz Baudelaire etkisi olduğunu kabul edebilirim: O da 'Selâm' şiiri. Fransızcayı bile Baudelaire'i okuyup anlayabilmek için öğrendim. Baudelaire'in etkisinde kalmak, benim için olsa olsa bir erdemdir, erdemliktir,” der.

AMD’ nin  modern Fransız şiirinden etkilendiği çok açıktır. Erdoğan Alkan, onun şiirlerinde  Rimbaud, Baudelaire, Verlaine ve  Apollinaire şiirinden esinlenmeyi ortaya koyar. "Şiirin ilk halkalarının oluşmasında kaynak batıysa, o şair özgün bir şiir yaratsa bile, kendi son halkasında, yani özgün şiirinde de batı hep var olacak. Bunu da doğal görmek gerekir,” diye not düşer.

1973’teki Harold Bloom’un “Etkilenme Endişesi” (Bir Şiiir Kuramı) eseri edebiyatta oldukça ses getirmiş ve kışkırtıcı savrulmalara yol açmış bir eserdir. Şiir tarihinin şiirsel esinlenmeden ayrı tutulamayacağını kabul eden Bloom’un  tartışmaya açtığı  konu, etkilenme endişesi yaşayan bir şairin geçirdiği evrelerin ortaya konması açısından kıymetlidir. Türk şiirinde bu esinlenme -etkilenme- sorunsalı bazı şairlerimizde, etkilendiği şairin kendi şiirinin altyapısını oluşturmaktan öte, bazı sözcük oyunlarıyla yapboz  dize oynamaları olarak görünmektedir. Yeni oluşan şiir ya da dize, esinlenen şiiri ileri taşıyamıyor ve hemen hemen onu andırıyorsa bu çalıntı kavramsalının altını çizer. Başka bir şairin buluşu ya da imgesi başka bir şair tarafından kullanılabilir elbette, ama buradaki en önemli nokta yeni yazılan şiir önceki şiirden  nereye taşınmıştır? Kopyası mıdır? Kötü taklidi midir? İnternetin hayatımıza ve hatta DNA’larımıza nüfuz ettiği bir çağda bunların ortaya konması kaçınılmaz tabii...

103 şiiri bilinen AMD’ nin sadece Baudelaire şiirlerinden 13 tanesinde dize benzerliği varlığı etkilenme -esinlenme- sorununu yine akla getiriyor. Diğer Fransız şairlerden etkilenmesini kenara bırakıp Amerika’ lı şair Edgar Allan  Poe’nin, Melih Cevdet Anday çevirisi “Annabel Lee’ye” göz atarsak: Hepimiz  biliriz bu şiiri.

“…

Bir gün işte bu yüzden göze geldi

O deniz ülkesinde

Üşüdü bir rüzgarından bulutun

…..

Bir gece rüzgarından bulutun

Üşüdü gitti Annabel Lee”

 

Ahmet Muhip Dıranas’ın “Ağıt” şiirinden;

 

“Rüzgarlar üşüttü onu, kuzeyden esen yeller,

Boz bulutlar öyle benzini soldurdu, dert değil.

Edalı boyuna göz mü değdi, dil mi uzandı,

Ya ala gözlü görke yüzünü kimler kıskandı.”

Yine “Annabel Lee’ nin”  başlangıcı olan “Senelerce senelerce evveldi” dizeleri, AMD’ nin  “Selam” şiirinde “Selam, senelerce, senelerce evvele,” dizelerinde karşımıza çıkıyor maalesef.

Bugüne kadar genelde AMD’ nin  Fransız şairlerden ve yukarıda Poe’den etkilendiği söylene dursa da, asıl birçok Türk şairinden esinlenme -etkilenme- durumlarını ortaya koymak daha ilginç olabilir kanısındayım. Cahit Sıtkı Tarancı Türk şairleri arasında belki de en etkilendiği kişidir. Biraz sonra örnekler vereceğim dizeler haricinde,  Dıranas, Yazılar eserinde (1937 yılından itibaren çeşitli gazete ve dergilerde şiir ve edebiyat ile ilgili yazılarının toplandığı kitap) Cahit Sıtkı Tarancı’ya 18 kez göndermede bulunur. Hatta birinde tam sayfa yazısını ona ayırır. Ona hayranlığını defalarca belirtir. Ama onun şiirleriyle kendi şiirleri arasındaki benzeşme -esinlenme- durumu gözden kaçacak gibi değildir. Bazen aynı imgeyi farklı şiirlerinde bile tekrar görebiliriz  Dıranas’da. Bununla  ilgili bazı örnekleri sıralayacak olursak; (İlk sıradaki örnek Cahit Sıtkı Tarancı’ nın , ikinci sıradaki örnek dize Dıranas’ın dizeleridir ve koyu-italik olarak belirtilmiştir.)

 

**

“Bir kadın başlarsa konuşmaya

En güzel deniz olur “

(Kadın Göğsü şiiri)

“Dalgalı deniz gibi sarsılıyordu göğsü”

(İhanet şiiri)

**

“Gör denizin güzelliğini

Hele mehtap da varsa

Üstüne at koşturacağım gelir”

(Peyzaj II şiiri)

 

“Şahlanan bir at gibi sürelim denizi”

(Denizi Özleyen  Çoçuklar şiiri)

**

“Bir hayale dalar her gece

Başında gök ürperen bir taç”

( Sayıklayan Ağaç şiiri)

 

“Her akşam karlarla batan bir güneşi

Başında ağır bir taç gibi taşıyor”

( Ağrı/ Elif  şiiri)

**

“Camlar arkasında bekleyen çocuk”

( Güneşe Aşık Çocuk  şiiri)

“Bekler camların arkasında

Soluk uzun yüzlü adamlar”

(Herşeyin Uzaklaştığı  Saat şiiri)

**

“Ne yapsam gün doğmuyor gönlümce

Hangi pencereye koşsam gece”

(Ölüm şiiri)

“Hangi kapıyı çalsan kimseler yok”

( Yalnızlık Macerası  şiiri)

“Baksan bir uzaklık var hangi yana

Hangi eşyaya dönsen boş bir ayna”

( Yaşarken şiiri)

“Hangi pencereye koşarsan ahretlik”

(Ağrı şiiri)

“Hangi su tasına uzanırsam boş

Hangi pencereye koşarsan koş”

( Bitmez Tükenmez  Can  Sıkıntısı  şiiri)

**

“Kimdir bana gülümseyen yeşillik balkonundan

Ancak sen tazelikte gül yakışır pencereme”

(Serenad şiiri)

“Yeşil pencerenden bir gül at bana”

( Serenad şiiri… ***Evet aynı şiir başlığı!)

**

“Kalmadı ümidin soğuk ve cılız

Işığında bereket

Ve ölüm, kapımda kişner, sabırsız

Bir at oldu nihayet”

( Şaşırdım Kaldım şiiri)

“Gelmedi bir gün daha, çalmadı saat

Daha uçurmuyor beni kanat

Sabırsızlanma, ey kapımdaki at

Güneş gözlerini yakıyor”

( Yaşarken şiiri)

Yine Cahit Sıtkı’ nın en yakın arkadaşlarından Ziya Osman Saba’yı da boş geçmemiş AMD  esinlenme konusunda.

“Ah hatırlamadan edebilir miyiz

Şu yerle şu gökyüzü

Arasında geçen ömrümüzü”

(Pencereden Bakınca  şiiri/ Ziya Osman Saba)

“Bütün ömrümüz onunla

Böyle geçti

Toprakla gök arası”

(Balad/ AMD)

 

Orhan Veli, AMD’nin  etkilendiği çağdaşlarından olmuştur. Bazı dizelerden bu örnekleri verebiliriz:

“Eskiler alıyorum

Alıp yıldızlar yapıyorum

Şiir yapıyorum

Şiir yazıp eskiler alıyorum

Eskiler verip musikiler alıyorum”

( Eskiler Alıyıorum/ Orhan Veli)

 

“Güzellikler alır satarım gelişim bu

Güzellikle yüceltirim insanlığa işim bu”

( Evreni Sevmek ki/ AMD)

**

“İki elin kanda olsa gel diyor

Telgrafın”

( Tahattur/ Orhan Veli)

 

“İki elin kanda olsa durma tez

Yet bu yana! Avarayım, yet yürü”

( Mektup/ AMD)

**

“Bir tren sesi duymaya göreyim

İki gözüm

İki çeşme”

(Tren Sesi/ Orhan Veli)

“Bembeyaz gemiler kalkadursun

İki göz iki çeşme akadursun”

( Masal/ AMD)

Çok az bir benzerlik olsa da Turgut Uyar’ın Ölü Yıkayıcılar” şiirinde “Adın bir/ Avunmadır omuzlarımda ve anlağımda,büyük su” dizesi ile Dıranas’ın  “Denizi Özleyen Çocuklar” şiirinde “ Büyük su’ yu özleyen çocuklar; yalınayak/ Koşarlar dalgaların koşuştuğu yere” dizelerinde bir yakınlık hissedilmektedir.

Yine Ahmet Kutsi Tecer’in Nerdesin şiirinde “Geceleyin bir ses böler uykumu/ İçim ürpermeyle dolar: -nerdesin…” dizelerini hepimiz biliriz. “Sesin nerde kaldı, her günkü sesin / Sesin nerde kaldı?  Kar içindesin”  dizelerinin yer aldığı AMD’ nin “Kar” şiirinde,  benzeşmeleri görmekteyiz.

Dranas’ın etkilendiği kişilerden Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Her Şey  Yerli Yerinde” şiirinde bu başlık üç kez geçiyor. AMD’nin “Yağmur” şiirinde” Düşünürüz, her şey yerli yerinde” olarak rastlıyoruz. (Bu arada Verlaine’ in “Üç Yıl Sonra” şiirinde “Her şey yerli yerinde” dizesi geçmekte.)

Şiirde etkilenme doğal bir süreçtir. Şair elbette ki gelenekten ya da çağdaşlarından etkilenebilir. Usta çırak ilişkisi diye nitelendirilen birçok örnek verilebilir Türk şiirinde. Bunun yansımalarını görmek çok da rahatsız etmez bizi. Ama şairin hep aynı şairlerden, dizelerde sadece sözcük oyunları yapması ve yeni oluşan şiirde esinlendiği şiiri aşamamış haldeyse her dönem eleştiriyi hak eder. Bazen de suçlanır bu esinlenmeden dolayı!.. Etkileme ve esinlenme gelişerek, üzerine koyularak başka bir şiire ve sese evriliyorsa masumdur ve güzeldir. Hangi dönemde olursa olsun bu vasatlığı, basitliği ve hatta “aşırmayı” gördüğümüz yerde üç maymunu oynamadan durum tespitini ortaya koymalıyız. Şiir tarihimizde, bir avuç şiirini  bin kez tahlil edip, birçok psikanalitik boyutunu  bile ortaya koyduğumuz anlı şanlı şairlerdeki esinlenme mevzusu  çok sıkıcı bir durum olarak görünmektedir. Şiire emek veren, vermek isteyen herkes için çok üzüntü verici bir fotoğraftır ve hiçbir koşulda taviz verilmemesi gereken bir sorunsal olarak karşımızda durmaktadır.

Okuma notları

Modern Türk Şiirinde Fransız Etkileri, Sel yayınları,2016

Erdal Öz, "Dıranas'la 1962 Yılında", Milliyet Sanal Dergisi, sayı: 7, Ağustos 1980.

Erdoğan Alkan, "Ahmet Muhip Dıranas ve Fransız Şiiri", Varlık, sayı: 1023, Aralık 1992.

Harold Bloom, Etkilenme Endişesi, 2008, Metis yayınları

Ahmet Muhip Dıranas, Şiirler, Yky , 1999

Ahmet Muhip Dıranas,, Yazılar, Yky, 2000

Cahit Sıtkı Tarancı, Otuz Beş Yaş, Bütün Şiirleri,56. Baskı,  Can yayınları, 2017,

 

Yorumlar

Bu yazı için henüz hiç yorum yok, ilk yorumu yapan olmak ister miydiniz?

Yorum Yaz